Stress, (bijna) burn-out en de samenhang met ons streven naar perfectie

Inmiddels weten we dat perfectionisme en stress bij elkaar horen, omdat overspannenheid en burn-out helaas zoveel voorkomt.
In dit blog leg ik uit wat perfectionisme precies is, hoe er de kiem voor wordt gelegd in onze jeugd. En wat helpt om duurzaam uit de vicieuze cirkel van controle en perfectie te komen.

Wat is perfectionisme? 

Ik citeer Brené Brown*, die na haar diepgaande  onderzoeken en interviews rondom kwetsbaarheid, tot deze heldere definities kwam:

  • Perfectionisme is een schadelijk en verslavend systeem van overtuigingen dat uitgaat van de volgende basisgedachte: Als ik er perfect uitzie en alles perfect doe, kan ik de pijnlijke gevoelens die schaamte, afkeuring en verwijten veroorzaken, voorkomen of tot een minimum beperken.
  • Perfectionisme is schadelijk, omdat perfectie niet bestaat. Het is streven naar een onhaalbaar doel. Perfectionisme heeft meer te maken met hoe anderen ons zien dan met interne motivatie. En op hoe anderen ons zien, hebben we geen enkele invloed, hoeveel tijd en energie we er ook in steken.
  • Perfectionisme is verslavend, want wanneer we te maken krijgen met schaamte, afkeuring en verwijten, denken we dat dat komt doordat we niet perfect genoeg zijn. In plaats van vraagtekens te plaatsen bij de kromme logica van perfectionisme, bijten we ons nog meer vast in onze inspanningen om er perfect uit te zien en alles helemaal goed te doen.
  • Perfectionisme maakt ons bijzonder kwetsbaar voor schaamte, afkeuring en verwijten en dat leidt tot nog meer schaamte en zelfverwijt: ‘Het is mijn eigen schuld. Ik voel me zo, omdat ik niet goed genoeg ben’.

Dus de pijnlijke conclusie is dat we vastlopen in onze gerichtheid op goed doen, voor de waardering van de ander en daarmee onszelf afwijzen. Zijn we dan niet goed genoeg zonder streven naar perfectie? Hoe komt dat zo?

Hoe ontstaat ons streven naar perfectie?

Als baby waren we spontaan en in onze natuurlijke staat: energiek, ongeremd en direct. Als je blij was, lachte je, als je boos was, schreeuwde je. De levenskracht stroomde onbelemmerd. Geleidelijk aan, vanaf een à twee jaar, werd door onze ouders grenzen gesteld aan die spontaniteit. Je moest aan voorwaarden gaan voldoen, om geborgenheid, waardering en liefde te krijgen. Als kind begrijp je die voorwaarden niet dus ontwikkel je een gevoel van afwijzing, tekortkoming en mislukking. Een eerste stap in het negatieve geloof over jezelf ontstaat: ‘ik ben slecht’, ‘ik ben waardeloos’, ‘het ligt aan mij dat….’, gepaard gaand met een gevoel van schaamte.
Dus leerde je braaf te zijn, lief te zijn voor je ouders, broertje of zusje, mee te helpen thuis, niet brutaal, je te beheersen en ontzettend je best te doen. Alles doe je om recht van bestaan te hebben en je niet waardeloos of stom te voelen. Hoe moeilijker en verwarrender de omstandigheden thuis, hoe sterker dit mechanisme in werking bij je ging.
Je gebruikte intuïtief je beste persoonlijke kwaliteiten hierbij. Voor toen was dat heel effectief en helpend, om te ‘overleven’.

De perfectionist in ons volwassen leven

We ontwikkelen door de jaren heen, als we niet meer afhankelijk zijn van de zorg en waardering van onze ouders, een automatisme om onze gevoeligheid en onvolmaaktheid te verbergen. We creëren een ideaalbeeld van onszelf, in de vorm van een masker, meestal in de vorm van streven naar perfectionisme. Ons ware, imperfecte zelf bedekken we daarmee.

Een paar voorbeelden van hoe dat er uit kan zien:

  • Altijd onafhankelijk willen zijn;
  • Altijd vechten en competitie aangaan;100-168x122
  • Altijd in de achtergrond wegkruipen;
  • Altijd aanpassen aan de eisen/ wensen van anderen;
  • Altijd aardig en behulpzaam zijn;
  • Nooit echt verbindingen aangaan.

Omdat die perfectionist in ons niet ophoudt te proberen perfect te zijn, wordt de angst door de mand te vallen steeds groter. Voor je het weet, ben je wanhopig aan het pogen volledige controle te houden. Wellicht wordt je ook nog boos op je (werk)omgeving, omdat je je alleen voelt en je je onvoldoende gezien voelt. Je ontwikkelt een stresspatroon, je kwaliteit wordt je valkuil, uitputting ligt op de loer en je vervreemdt van jezelf. Als je niet oppast: een burn-out!

Omdat je al lang je beste kwaliteiten eenzijdig en automatisch gebruikt, voelt het bedreigend te erkennen dat je die inzet voor een geïdealiseerd zelf. Het kan gepaard gaan met de angst voor verlies van die kwaliteiten. Zo ontstaat disbalans, want andere kwaliteiten en gedrag dat je hard nodig hebt om meer balans aan te brengen, krijgen onvoldoende ruimte. Sterker nog, je weet misschien niet eens dat je ze hebt, of je projecteert ze in de veroordeling van het gedrag van anderen.

Mag jij lui zijn, fouten maken of emotioneel zijn in bijzijn van anderen? Aan welk gedrag van anderen erger je je? Aan welke regels van de perfectionist moet jij je houden? Als je gewend bent altijd hard te werken, kan ontspannen voor jou de negatieve associatie hebben met lanterfanten, luiheid. Natuurlijk ga je dan niet ontspannen, maar zet je eerder een tandje bij.

Mijn streven naar perfectie

Ik ken die perfectionist en harde werker ook. Die is er als ik dit schrijf bijvoorbeeld. Iets in mij vindt het namelijk altijd eng om een blog te schrijven. Ik maak me er kwetsbaar mee, want jij en anderen kunnen het afkeuren. Dus jaagt die perfectionist mij aan om een super goed blog te schrijven. Als ik me hem niet bewust zou zijn, blijf ik eindeloos schaven aan het stuk, lees veel literatuur, tot de lol er af is. Dan kan ik zelfs besluiten het bijltje er bij neer te gooien.
Hij kan er ook zijn als ik aan het werk ben in mijn tuin, die ik sinds kort heb. Er was deze zomer veel te doen en ik wilde van een verwaarloosde tuin een kleurrijke levendige tuin creëren. Als ik niet oppaste was ik alleen maar hard aan het werk, volgens de regels van de perfectionist! Maar ik had die tuin toch genomen om te ontspannen en te genieten? Gelukkig ken ik ze inmiddels, luister ik niet meer automatisch naar de perfectionist en plaats ik toch mijn tekst. En geniet ik ook van mijn tuin, liggend in de hangmat!

Op weg naar meer ontspanning en imperfectie

Een eerste stap van bevrijding uit de mist van onbewuste controle en perfectie is erkennen dat jij ook streeft naar perfectie en dat je een geïdealiseerd zelf hebt. Wat is jouw ‘gewoontesysteem’? Welke regels en overtuigingen horen daarbij?

Het voelt waarschijnlijk in eerste instantie doodeng om op die manier naar jezelf te kijken. Je voelt je óntmaskerd, klein en naakt misschien. Maar met de erkenning dat je niet perfect bent en hoeft te zijn, komt ruimte voor meer authenticiteit, liefde en aandacht voor gevoelens van pijn, onzekerheid en angst, van jezelf en anderen. Dan kun je milder voor jezelf worden en gaan ontdekken dat die kwaliteiten die je zover brachten, waar je altijd op kon rekenen, bestaansrecht houden. Dat je ze nu kunt gaan gebruiken als ze écht nodig zijn en je ontdekt welke anderen meer ruimte willen krijgen. Zo leer je meer naar jezelf te luisteren, naar je eigen behoeften en je gaat grenzen stellen aan de wensen en eisen van anderen. Er ontstaat meer balans tussen ik en de ander. Je gaat ontdekken dat je goed genoeg bent.

Gezonde stress is prima, als jij de regisseur blijft van je stress.imperfectie-640x480

Bronnen:

  • *het boek De kracht van kwetsbaarheid, van Brené Brown
  • het boek Het einde van de opvoeding, van Jan Geurtz
  • lezing van Het geïdealiseerde zelf, door Eva Pierrakos

Wil jij meer grip op je (chronische) stress en je ‘imperfecte zelf’ beter leren kennen? Meer weten over een coachingstraject? Neem vrijblijvend contact op of bel 06-41 72 42 04.

Wil je reageren op dit artikel? Heb jij persoonlijke ervaringen of inzichten die je wilt delen? Leuk om je te horen via het onderstaande reactieformulier.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *